ભાગ-૨ 

કવિતા અને હું ***મહેન્દ્ર જોષી ***શૂન્યમાંથી શબ્દ સર્જાવાની અકળ મથામણ 

    હાઈસ્કૂલના વધુ અભ્યાસ માટે રાજકોટ આવી વસ્યા .ગ્રામ્યજીવન રીતિનો બધો જ ઠાઠ અને સૌન્દર્યલોક પાછળ છૂટીગયો. શહેરનું કાલ્પનિક આકર્ષણ થોડા જ સમયમાં ઓસરતું ચાલ્યું .શહેરના અને હાઈસ્કૂલના અપરિચિત વાતાવરણથી સંકોચાઈ ગયો નગરની અને ઘરની સંકડાસ ભીતરમાં ભરાઈ આવી .નવા મિત્રો થવાને વાર હતી.શબ્દ્પ્રીતિ ને કારણે મારા અતડાપણા અને એકલતાએ શાળાના અને નગરના ગ્રંથાલયોમાં આશ્રય લેવા માંડ્યો. જોડકણા ,બાળવાર્તાઓ  અને કીશોરકથાઓ વંચાતી રહી .રાજકોટમાં જ્યુંબેલીબાગમાં આવેલી જૂની 'લેંગ લાઈબ્રેરી 'માં હારબંધ ગોઠવાયેલા કબાટોમાં રહેલા પુસ્તકો જોઈને રોમાંચ થાય. પહેલી વાર મનોમન પ્રશ્નો થયા શું હશે આ પુસ્તકમાં? કોણ હશે એના લેખક  કેમ અને કેવી રીતે લખ્યું  હશે ?કેવું હશે લેખકનું જીવન ??? આ જ પ્રશ્નો મને ભવિષ્યમાં શબ્દપ્રીતિ માંથી શબ્દ સર્જન પ્રતિ દોરી ગયા હશે . કોઈ તહેવારે મામાએ આપેલા પૈસામાંથી 'લેંગ લાઈબ્રેરી 'નું સભ્યપદ મેળવી લીધું .પાઠ્યપુસ્તકમાં આવતા સર્જક પરિચયમાંથી તેઓના લખાયેલા પુસ્તકોના ખાંખા ખોળાં ગ્રંથાલયના કબાટોમાં કરતો રહેતો.પુસ્તક મળી જાય ત્યારે મળતો આનંદ અનુપમ રહેતો.એક દિવસ કવિતાનો ખજાનો ખૂલી ગયો.તેમાં બિરાજતા હતા ગુજરાતી ભાષાના દિગજ્જ  કવિઓ !પણ એ સમયની ભાવદશા પ્રમાણે ગઝલકારોના સંગ્રહોમાંથી જેટલું ગમતું ગયું , વંચાતું ગયું ,ભીતરમાં રસ-રસાયણ બનતું રહ્યું.બે ત્રણ વર્ષમાં મારું બહિર વિશ્વ અને આંતરવિશ્વ બદલાતું ગયું.ક્યારેક રફ નોટમાં 

કોઈની પંક્તિઓ ઉપરથી શબ્દોની નકલ કરતો થયો....

      ૧૯૬૭ માં થોડા છંદો અભ્યાસક્રમમાં આવતા .મારા એક સહાધ્યાયી મિત્ર આનંદ મહેતાએ નોટમાં ચાર પંક્તિઓ વંચાવી.પછી કહે ,'કયો છંદ છે ,કહી દે' હું ઉત્સાહથી વાંચી ગયો , બંધારણ પ્રમાણે નહિ પણ અમારા ગુજરાતીના સાહેબ જેમ પઠન કરતા તેમ હું ગોઠવતો ગણગણતો રહ્યો.''હાં પસ્તાવી વિપુલ ઝરણું સ્વર્ગથી ઊતર્યું છે 'તેમ કરતા ગોઠવાઈ ગયું. મેં કહ્યું ,'મંદાક્રાન્તા '....અમારી મુગ્ધ સાહિત્યિક મૈત્રી જામી ગઈ.કાચું પાકું લખી એકમેકને વંચાવી નિજાનંદમાં રહેતા....એસ.એસ.સી. ના વર્ષમાં શાળામાં યોજાયેલી સ્વરચિતકાવ્ય સ્પર્ધા માં ભાગ લીધો.કોણ જાણે ક્યાંથી તે લખતી વેળાએ મારા પિતાજીના અંધ ફૈબા સ્મરણમાં ઝબકી ગયા .ચાર પંક્તિઓ લખી તે આછી આછી સ્મરણમાં છે .

     સહુ ધારે પણ હું ના ધારું ,મલમલ જેવું છે અંધારું ..ઘરના ખૂણે જપ્તું જોયું રામનામનું એક જ અંધારું 

સોળ વર્ષની વયે સર્જાયેલ 'શબ્દ'ને સ્વીકૃતિ મળી.કવિ હોવાના કે બનવાના કોઈ મનોરથ ન હતા .કવિતા એટલે શું ? એના કોઈ ઉત્તર ન હતા પણ મારું ભીતર એકલું એકલું આનંદવર્ષામાં તરબતર રહેતું.

(ક્રમશ:)

કવિતા અને હું

કવિતા અને હું ***મહેન્દ્ર જોષી
(શબ્દસૃષ્ટિ વર્ષ ૨૦૧૧ નવેમ્બેર વિશેષાંક માં પ્રગટ થયેલ કવિ કેફિયત )
                     '  શૂન્યમાંથી શબ્દ સર્જવાની અકળ  મથામણ '

      મારી પહેલી અને છેલ્લી અપ્રગટ કવિતા વચ્ચે ત્રણ સાડા ત્રણ દાયકાનો ક્યાંક લીલો તો ક્યાંક સૂકો પટ પથરાયેલો પડ્યો છે .આ અંતરાલમાં 'શબ્દ' સાથેની મથામણને અંતે શું નીપજ્યું ? કેવું નીપજ્યું ? સાનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં શબ્દ ટકી શક્યો કે હાથથી સારી ગયો ? સજીવ રહ્યો કે નિર્જીવ ?આ બધા પ્રશ્નોમાં મારી સર્જનપ્રક્રિયાના ગૂઢ સંકેતો પડ્યા છે .સ્મૃતિ અને શ્રુતિને આધારે પ્રથમ તો હું મારી શૈશવસૃષ્ટિના પોષક અને પ્રેરક સ્રોતોને અંકે કરી ઉકેલવા ચાહું છું .
   
       મારા પિતાજી પ્રાથમિક શાળામાં આચાર્ય .આઝાદી પછીનો બીજો દાયકો.મધ્યમવર્ગીય પરિવાર .ગાંધીજી પ્રેરિત આદર્શોનું ઘરમાં વાતાવરણ.વેદ, ઉપનિષદ ,ગીતા ,રામાયણ અને મહાભારત જેવા ગ્રંથોનું ઘરમાં શ્રવણ અને પઠન.દેવ-દેવીઓના સંસ્કૃતમાં સ્તવન.પિતાજીની મધ્ય સૌરાષ્ટ્રના તાલુકાના જુદા જુદા ગામોમાં બદલી થતી રહેતી.બધા જ ગામોને હતી જીવતી નદીઓ ,રેતાળ પટ ,શિવમંદિરો અને વૃક્ષોનો ઘટાટોપ .બધાં જ ગામોમાં લગભગ એકરૂપ સૌન્દર્યલોક . એ જ મારું ક્રીડા ક્ષેત્ર .એ જ મારું ભેરુઓ સાથેનું આશ્રયસ્થાન .ખેડુપુત્રો મારા સહાધ્યાયી અને ભેરુઓ.રજાના દિવસોમાં તેમની સાથે વાડી-ખેતરે જવાનું .રંગ,રૂપ રસ અને સ્વાદની મજા માણવાની, ભરીભરી અજાયબ રોમાંચક સૃષ્ટિ!મારા અચેતન મનમાં ભાવી સર્જનના કોઈ સંકેતો સંચિત થાતા હશે તેની ત્યારે તો ક્યાં કૈ ખબર હતી ?ખબર માત્ર એટલી જ રહેતી 'બહુ મજા આવે છે  '.ગાઢ ઇન્દ્રીયસંતર્પક અનુભવોની અસર આજે પણ અનુભવાય છે .
     શાળામાં પણ , તેલ,
                       'ખારા ખારા ઊસ જેવા આછા આછાં  તેલ
                         પોણી દુનિયા ઉપર એના પાણી રેલમછેલ
આ અને આવી બીજી કેટલીય પાઠ્યપુસ્તકમાં આવતી કવિતાઓની પંક્તિઓ શિક્ષકની હાજરીમાં ધીમેથી પછી રિસેસમાં ઘાંટા પાડીને લયબદ્ધ બોલવાની સામુહિક મજા લેતા ....એ કવિતા દરિયા વિશેની છે એ જાણી મારા ચિત્તમાં દરિયાનું દ્રશ્ય્કાલ્પણ દ્રઢ થઇ ગયું. આજે ય મારી કવિતામાં એ કલ્પન દીવા જેવું ટમટમે છે ..એ મારી પ્રથમ શબ્દપ્રીતિ.
           બહુધા ગુજરાતી અને ભારતીય્ભાષાના સર્જકોના જીવનમાં બનતા શૈશવના ઇન્દ્રીયસંતર્પક અનુભવોના સર્જક્જીવનમાં એકસરખું ઉદ્દીપન પૂરું પાડે છે .  હું તેમાં અપવાદરૂપ નથી એવું લાગે છે .
             માં,દાદીમા અને ફૈબા ના કંઠેથી રેલાતા હાલર્દાઓનો મધુર શબ્દધ્વનિ ,રાતના ચોરના ચોકમાં  પેટ્રોમેક્શના અજવાળે રમતા તરગાળાઓનાલય લહેકાભર્યા નાટકના   હાસ્ય-કરુણ મિશ્ર સાંગીતિક સંવાદો , અષાઢમાં નાની બાળાઓના મોળાવ્રતો અને કન્યાઓના જયાપાર્વતીના જાગરણ નિમિત્તે ઠઠ્ઠા -મશ્કરી ના લોકગીતોમાં આવતો શબ્દ હિલ્લોળ કાનને બહુ ગમતો .રામજી મંદિરે આરતી પછી ગવાતી ચોપાઈઓ અને સાખીઓ  કર્ણ મંજુલ લાગતી .હું શબ્દ પકડવા ઘણું કરતો પણ વ્યર્થ.રાતે ફળિયામાં ખાટલીમાં સૂતા સૂતા મોડી રાતે દૂર ક્યાંક આવતા શબ્દો , કાને પડતા ...કવિતા ,જોડકણા ,હાલરડા , લોકગીતો અને ભજનોમાં આવતા શબ્દો પ્રતિ મારો એ ખેંચાણભર્યો પડાવ ...મારી શબ્દ્પ્રીતિ વયાનુંસાર ઘેલછામાં પરિણમ્વાનો આરંભ થઇ ચૂકયો  હતો .
(ક્રમશ:)

એક ગઝલ ***સરનામે ***મહેન્દ્ર જોષી

એક ગેરસમજણ છે બંધ દ્વાર-દરવાજે
રોજ રોજ જીવે છે કોઈ એમ ભણકારે

તેં બધા જ પગલાઓ ભૂંસી એમ નાખ્યા છે
આવનાર આવે , તો આવે ક્યાં એ સરનામે ?

સર્વ કોઈ જાણે છે ,એક હું  જ વણજાણ્યો
કૂજતી રહી કોયલ કેમ ઘર પછવાડે!

સાત રંગ લઈને મેં માંડ દ્રશ્ય સર્જેલું
જાગતા જ રેલાયું ,વિશ્વ એક પલકારે

ના ,વચન મેં કોઈને , કોઈ વાર દીધા છે
તો ય મારે હિસ્સે છે અંત ભાગ વનવાસે

સાવ જીર્ણ વસ્ત્રોમાં સાવ નગ્ન ચરણો લઇ
નીકળી પડ્યો ઘરથી કેમ આમ રઘવાટે !

એક માત્ર ઘટના છે જન્મભરની જોશીમાં
સૂર્ય સૂતો જોયેલો ,વૃક્ષના જ પડછાયે ....

૦૯-૧૨-૨૦૧૩ ...